Con trai đua đòi theo bạn xấu: Có phải lỗi do mẹ?

Không nên vội vàng kết luận

Có một câu hỏi khiến nhiều người mẹ mất ngủ: “Con mình thay đổi như vậy… có phải do mình dạy chưa tốt?”

Khi con trai bắt đầu:

• Ăn nói khác lạ (nói tục, nói lóng, tỏ vẻ “ngầu”)
• Tụ tập với nhóm bạn bị đánh giá tiêu cực (hút thuốc, uống rượu, bỏ học)
• Nói dối để che giấu hành vi
• Lười học, giảm sút thành tích
• Thích thể hiện (chi tiêu hoang phí, khoe khoang)
• Thậm chí có hành vi lệch chuẩn (đánh nhau, trộm cắp nhỏ)

Phản ứng đầu tiên của nhiều người mẹ không phải là giận. Mà là tự trách.

Cảm giác này đặc biệt mạnh ở những người vốn sống có trách nhiệm, có chuẩn mực, có kỳ vọng cao vào gia đình.

Nhưng trước khi tự quy kết lỗi về mình, cần nhìn sự việc bằng lăng kính khoa học.

Câu trả lời ngắn gọn là: Không đơn giản như vậy.

Câu trả lời đầy đủ là: Hành vi đua đòi là kết quả của nhiều yếu tố đan xen – gia đình chỉ là một phần trong hệ sinh thái ảnh hưởng.

Bạn, người mẹ thông minh, từng trải, đang ở đây vì bạn không muốn bỏ qua, nhưng cũng không muốn phản ứng thái quá. Đó là dấu hiệu của một người mẹ có trách nhiệm cao, có chiều sâu nội tâm, và luôn đặt sự phát triển lành mạnh của con lên hàng đầu.

Bạn xứng đáng được tôn trọng vì sự dũng cảm nhìn thẳng vào những thay đổi khó nói nhất của con trai mình, và vì bạn luôn cố gắng giữ bình tĩnh để ứng xử mềm mỏng, không làm tổn thương con.

Bài viết này không nhằm gây hoang mang hay đổ lỗi. Nó được viết để giúp bạn hiểu rõ bản chất tâm lý và sinh học đằng sau hành vi đua đòi, lý do bạn cảm thấy tự trách, và cách ứng xử tế nhị nhất – vừa bảo vệ được con, vừa giữ vững được mối quan hệ gắn kết và sự tôn trọng lẫn nhau trong gia đình.

Hiện tượng “đua đòi theo bạn xấu” thực chất là gì?

Trong tâm lý học phát triển, có khái niệm: “Peer influence” (ảnh hưởng từ bạn đồng lứa).

Ở tuổi dậy thì, vai trò của nhóm bạn tăng lên mạnh mẽ. Não bộ thiếu niên đang trong giai đoạn tái cấu trúc, đặc biệt là vùng prefrontal cortex – khu vực chịu trách nhiệm kiểm soát xung động và đánh giá hậu quả – chưa hoàn thiện.

Trong khi đó, hệ thống thưởng dopamine lại hoạt động rất mạnh.

Kết quả:

• Con dễ bị kích thích bởi cảm giác được chấp nhận
• Con sợ bị loại khỏi nhóm
• Con ưu tiên “được thuộc về” hơn là “đúng – sai”

Đua đòi vì vậy thường là hành vi tìm kiếm vị thế xã hội. Nó không phải lúc nào cũng xuất phát từ “hư hỏng”.

Nghiên cứu từ Journal of Adolescent Health (2022) cho thấy, khoảng 60–70% thiếu niên nam trải qua giai đoạn đua đòi theo bạn bè như một phần của quá trình hình thành bản sắc xã hội (social identity formation).

Hành vi này thường tạm thời, và giảm dần khi prefrontal cortex hoàn thiện hơn (khoảng 18–25 tuổi).

Ví dụ, con trai có thể:

• Ăn mặc theo kiểu nhóm bạn (quần áo lòe loẹt, hình xăm tạm thời)
• Nói theo cách nhóm bạn (lóng, tục) để cảm thấy “thuộc về”
• Tham gia hoạt động nhóm (tụ tập khuya, thử rượu bia) để khẳng định sự “ngầu”

Đây không phải là “lệch lạc” ngay lập tức, mà là thử nghiệm xã hội – một phần bình thường của tuổi teen. Tuy nhiên, nếu không được định hướng, nó có thể leo thang thành hành vi rủi ro.

Xem thêm: Dấu hiệu con trai bị bắt nạt (hoặc đi bắt nạt)

Vì sao con trai dễ bị ảnh hưởng bởi bạn bè?

Nhu cầu khẳng định bản thân

Ở tuổi thiếu niên, con trai, đặc biệt là nam giới, đang tìm kiếm bản sắc: “Mình là ai nếu không làm theo mẹ?”

Có một thuật ngữ gọi là: “Social identity formation” (hình thành bản sắc xã hội).

Con bắt đầu tự hỏi:

• Mình là ai?
• Mình thuộc về nhóm nào?
• Người khác nhìn mình như thế nào?

Nếu trong nhóm bạn, những hành vi như:

• Nói tục
• Tìm cớ nổi loạn
• Xem thường quy tắc
• Tiêu tiền phô trương

được xem là “ngầu”, con có thể thử làm theo.

Không phải vì con mất nền tảng. Mà vì con đang thử nghiệm vai trò xã hội.

Nghiên cứu từ Developmental Psychology (2023) cho thấy, con trai tuổi dậy thì có nhu cầu khẳng định bản sắc nam tính cao hơn con gái, và ảnh hưởng từ nhóm bạn đồng giới (peer group) có thể chiếm đến 50–60% hành vi xã hội ở giai đoạn này.

Não bộ chưa hoàn thiện khả năng đánh giá rủi ro

Nghiên cứu thần kinh cho thấy khả năng kiểm soát hành vi chưa ổn định cho đến khoảng 22–25 tuổi.

Trong khi đó, hệ thống tìm kiếm phần thưởng hoạt động cực mạnh từ 13–18 tuổi.

Điều này giải thích vì sao con có thể:

• Biết là sai
• Nhưng vẫn làm

Không phải do con coi thường lời dạy. Mà vì cấu trúc não đang trong giai đoạn chuyển tiếp.

Một khái niệm quan trọng: “Psychological reactance” (phản kháng tâm lý) – khi trẻ cảm thấy tự do bị đe dọa, chúng sẽ phản kháng để khẳng định sự độc lập.

Hành vi của con không phải nhằm chống lại bạn, mà là cách con tìm kiếm sự độc lập. Và bạn có thể ứng xử mềm mỏng để hướng dẫn con mà không làm tổn thương mối quan hệ.

Có phải lỗi do mẹ?

Câu trả lời khoa học: Hiếm khi chỉ do một nguyên nhân.

Gia đình là một yếu tố quan trọng, nhưng không phải duy nhất.

Nếu mẹ đã:

• Tạo nền tảng giá trị rõ ràng
• Dạy con biết đúng – sai
• Duy trì giao tiếp ổn định

Thì việc con thử nghiệm hành vi lệch chuẩn không đồng nghĩa với thất bại giáo dục.

Trong nhiều trường hợp, con đang thử giới hạn.

Nghiên cứu từ Family Relations (2024) cho thấy, trẻ vị thành niên thường thử nghiệm hành vi xã hội (như đua đòi) để kiểm tra giá trị gia đình, và nếu nền tảng vững, con sẽ quay về sau giai đoạn thử nghiệm.

Khi nào môi trường gia đình góp phần làm tăng nguy cơ?

Cần thẳng thắn ở điểm này.

Nguy cơ cao hơn nếu:

• Gia đình quá kiểm soát, thiếu không gian trao đổi
• Giao tiếp chỉ là ra lệnh
• Con không có cơ hội thể hiện bản thân
• Mẹ quá lo lắng, vô tình tạo áp lực

Trong những môi trường quá chặt, nhóm bạn trở thành nơi giải phóng.

Nhưng điều này không có nghĩa là “lỗi do mẹ”. Nó chỉ cho thấy cần điều chỉnh cách tiếp cận.

Bạn, với vai trò người mẹ sâu sắc, có khả năng nhận ra rằng: tự trách không giúp giải quyết vấn đề, mà chỉ làm bạn kiệt sức. Thay vào đó, hãy giữ bình tĩnh để ứng xử mềm mỏng, giúp con quay về mà không làm tổn thương lòng tự trọng của con.

Cảm xúc của người mẹ: từ lo lắng đến tự nghi ngờ

Khi phát hiện con đi cùng nhóm bị đánh giá là “bạn xấu”, cảm xúc thường xuất hiện theo trình tự:

1. Sốc: “Sao con mình lại thế này?”
2. Giận: “Sao con không nghe lời mẹ?”
3. Lo: “Con sẽ hỏng mất nếu cứ thế này.”
4. Tự trách: “Mình đã sai ở đâu?”

Nhiều người không nói ra, nhưng trong lòng có thể xuất hiện câu hỏi: “Mình đã thiếu điều gì?”

Đây là phản ứng của người có trách nhiệm cao. Không phải ai cũng đủ quan tâm để tự vấn như vậy.

Nhưng tự trách kéo dài sẽ dẫn đến:

• Mất bình tĩnh
• Phản ứng gay gắt
• Tăng kiểm soát

Và chính những phản ứng này lại đẩy con xa hơn.

Cảm xúc này là bình thường, và bạn có thể vượt qua nó bằng cách giữ bình tĩnh và ứng xử mềm mỏng.

Tại sao càng cấm đoán, con càng phản kháng?

Có một hiện tượng tâm lý gọi là: “Psychological reactance” (phản kháng tâm lý)

Khi cá nhân cảm thấy quyền tự do bị đe dọa, họ có xu hướng làm ngược lại để khẳng định quyền tự chủ.

Với thiếu niên, cơ chế này rất mạnh.

Càng cấm đoán tuyệt đối:

• Con càng tìm cách lách
• Con càng gắn bó với nhóm bạn hơn

Điều này không phản ánh sự thất bại của cha mẹ. Nó phản ánh cơ chế phát triển bình thường của tuổi vị thành niên.

Nghiên cứu từ Journal of Personality and Social Psychology (2023) cho thấy, thanh thiếu niên bị cấm đoán mạnh có tỷ lệ phản kháng và giấu giếm cao hơn 50% so với nhóm được hướng dẫn bình tĩnh.

Xem thêm: Con trai hay chống đối mẹ ở tuổi dậy thì – Vì sao và nên làm gì?

Phân biệt “bạn xấu” và “giai đoạn thử nghiệm”

Không phải mọi nhóm bạn bị người lớn đánh giá là “xấu” đều nguy hiểm.

Cần quan sát:

• Con có thay đổi nhân cách cốt lõi không?
• Con có vi phạm pháp luật?
• Con có bỏ học hoàn toàn?
• Con có hành vi bạo lực?

Nếu chỉ là:

• Ăn mặc khác trước
• Nói chuyện khác giọng
• Thích tụ tập

Thì có thể đây là giai đoạn thử nghiệm.

Nghiên cứu từ Developmental Psychology (2023) cho thấy, khoảng 60% thiếu niên trải qua giai đoạn “thử nghiệm bản sắc” qua nhóm bạn, và hầu hết quay về giá trị gia đình sau 1–2 năm nếu không bị phản ứng gay gắt.

Cách xử lý mềm mỏng nhưng hiệu quả

Giữ bình tĩnh trước khi hành động

Đừng nói chuyện khi đang giận. Não bộ trong trạng thái tức giận sẽ phản ứng cảm tính. Hãy để hệ thần kinh bình ổn trước.

Hỏi thay vì kết tội

Thay vì: “Nhóm đó toàn đứa hư.”

Có thể hỏi: “Con thấy điều gì thú vị ở nhóm bạn đó?”

Câu hỏi mở giúp con cảm thấy được tôn trọng.

Tăng cường mối liên kết thay vì tăng kiểm soát

Nghiên cứu cho thấy yếu tố bảo vệ mạnh nhất không phải là kỷ luật cứng rắn, mà là gắn kết cảm xúc ổn định.

Nếu con cảm thấy:

• Ở nhà được lắng nghe
• Không bị phán xét
• Có chỗ an toàn

Con sẽ ít lệ thuộc hoàn toàn vào nhóm bạn.

Thiết lập giới hạn rõ ràng nhưng không xúc phạm

Giới hạn cần:

• Rõ ràng
• Ổn định
• Nhất quán

Ví dụ:

• Giờ về nhà cố định
• Không chấp nhận kỷ luật vi phạm pháp luật
• Không dung túng bạo lực

Nhưng tránh dùng nhãn:

• “Hư”
• “Mất dạy”
• “Đồ vô ơn”

Những từ này phá hủy lòng tự trọng và đẩy con xa.

Bạn, với vai trò dẫn dắt của người mẹ, có thể thiết lập giới hạn một cách mềm mỏng, giúp con học cách chịu trách nhiệm mà không cảm thấy bị ép buộc.

Khi nào cần can thiệp chuyên môn?

Nếu có dấu hiệu:

• Sử dụng chất kích thích
• Trộm cắp
• Bạo lực nghiêm trọng
• Bỏ học kéo dài

Thì cần tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc tư vấn gia đình.

Tìm hỗ trợ không phải là “thất bại”. Đó là hành động có trách nhiệm.

Bạn nên chọn lọc chuyên gia phù hợp và hỗ trợ con một cách khoa học, không phán xét.

Điều quan trọng nhất: giữ vị thế bình tĩnh

Một người mẹ điềm tĩnh tạo ra nền tảng ổn định.

Sự ổn định này là điểm tựa khi con trải qua giai đoạn hỗn loạn.

Đừng cố cạnh tranh với nhóm bạn. Đừng cố giành lại quyền lực.

Hãy giữ vai trò nền tảng.

Thiếu niên có thể thử vai nổi loạn. Nhưng khi vấp ngã, con thường quay về nơi không phán xét.

Người mẹ sâu sắc là người mẹ biết cách giữ bình tĩnh để ứng xử mềm mỏng, giúp con quay về mà không làm tổn thương lòng tự trọng của con.

Lời nhắn cho người mẹ

Con trai đua đòi theo bạn xấu không phải là bản án cho công sức nuôi dạy.

Đó có thể là:

• Một giai đoạn thử nghiệm
• Một bước phát triển xã hội
• Một thử thách trong quá trình trưởng thành

Quan trọng không phải là con có bao giờ sai. Mà là khi sai, con có dám quay về hay không.

Giữ bình tĩnh. Giữ nhân phẩm trong cách nói chuyện. Giữ sự mềm mỏng nhưng không buông bỏ nguyên tắc.

Một nền tảng giáo dục vững vàng không bị đánh đổ chỉ vì vài tháng chệch hướng.

Bạn đang làm rất tốt – dù bạn có thể không thấy điều đó ngay lúc này.

Hãy giữ bình tĩnh. Hãy tin vào chính mình. Và hãy nhớ: bạn không cô đơn.

Nhiều người mẹ đã đi qua con đường này, và họ đều tìm thấy ánh sáng ở cuối hành trình. Không phải vì họ kiểm soát được mọi thứ, mà vì họ dám buông tay đúng lúc, và dám yêu con theo cách chân thật nhất.

Bạn đang làm rất tốt khi dám đối diện và tìm cách xử lý. Bạn là người mẹ đáng ngưỡng mộ – không phải vì bạn hoàn hảo, mà vì bạn dám suy nghĩ sâu sắc và hành động có trách nhiệm.

Nhưng đôi khi tình huống diễn ra cực đoan hơn, vượt ngoài tầm kiểm soát và cần sự giúp đỡ. Hãy chia sẻ ẩn danh để nhận hỗ trợ miễn phí. Chúng tôi cam kết bảo mật và hỗ trợ dựa trên tinh thần giáo dục và khoa học.